Jinoyat protsessi va Konstitutsiya moddalar bo'yicha qo'llanma
8-, 9- va 11-sinf darsliklaridagi mavzularga asos bo'lgan moddalar — oddiy tilda, sxema va infografikalar bilan
⚖️30+ modda🧠Eslab qolish sxemalari📝6 amaliy vaziyat📊Infografikalar
ManbaKonstitutsiya (2023-yil 30-aprel tahriri) va JPK — 2026-yilgacha kiritilgan o'zgartirishlar bilan
MaqsadDarslik mavzulariga asos bo'lgan moddalarni oddiy tilda tushuntirish
AuditoriyaAbituriyentlar hamda 8-, 9- va 11-sinf o'quvchilari
Rasmiy manbaDolzarb tahrirni lex.uz saytida ham tekshirib turing
H
@huququstoz
Muallif · Huquqiy ta'lim kontenti
@huququstoz · Jinoyat protsessi va Konstitutsiya qo'llanmasi1
QO'LLANMA · MUNDARIJA
@huququstoz
📑 Mundarija
I Konstitutsiya moddalari — 26, 27, 28, 29, 31, 47-moddalar
II JPK: prinsiplar, organlar va ishtirokchilar — 1, 11, 17, 20, 23, 24, 28–67
III Dalillar va tergov harakatlari — 85–88, 96–108, 157–161, 220–221
IV Apellyatsiya, kassatsiya va voyaga yetmaganlar — 497-1, 498, 548, 554
V 🧠 Tezkor eslab qolish jadvali
VI 📝 Amaliy vaziyatlar — 6 ta kazus
🔎 Qo'llanmani qanday o'qish kerak?
📌Modda belgilari28-modda — Konstitutsiya moddasi; JPK 23 — kodeks moddasi. Har bir koida modda raqami bilan beriladi.
💡«Oddiy tilda» bloklariMurakkab huquqiy qoidalarni kundalik tilda tushuntiradi — ularni birinchi o'qib chiqing.
🧭Schemalar va infografikalarJarayonlarni ketma-ket eslab qolish uchun vizual sxemalar.
⛔«Taqiqlangan» bloklariQizil rang — bu harakatlar qonunan mumkin emas.
🧭 Jinoyat protsessi — katta manzara
🚨Jinoyat haqida xabarvoqea joyi, ariza
→
🔎Surishtiruv / tergovdalillar to'planadi
→
⚖️Sud muhokamasihukm chiqariladi
→
📜Hukmkuchga kiradi
→
🔁Shikoyatapellyatsiya / kassatsiya
@huququstoz · Jinoyat protsessi va Konstitutsiya qo'llanmasi2
I QISM · KONSTITUTSIYA MODDALARI
@huququstoz
28-modda. Aybsizlik prezumpsiyasi KONSTITUTSIYA
Nima deyiladi: Jinoyatda ayblanayotgan shaxs aybi qonunda belgilangan tartibda oshkora sud muhokamasi bilan isbotlanmaguncha va sudning qonuniy kuchga kirgan hukmi bilan aniqlanmaguncha aybsiz hisoblanadi.
Asosiy qoidalar
Aybdorlikka oid barcha shubhalar, agar ularni bartaraf etish imkoniyati tugagan bo'lsa, shaxs foydasiga hal qilinadi.
Gumon qilinuvchi, ayblanuvchi yoki sudlanuvchi aybsizligini isbotlashi shart emas va istalgan vaqtda sukut saqlash huquqidan foydalanishi mumkin.
Hech kim o'ziga va yaqin qarindoshlariga qarshi guvohlik berishga majbur emas.
Shaxsning o'z aybini tan olishi unga qarshi yagona dalil bo'lsa, uni aybdor deb topib bo'lmaydi.
Ozodlikdan mahrum etilgan shaxs inson sifatida hurmat qilinishi huquqiga ega.
⚖️ Aybni kim isbotlaydi?
🏛️DAVLAT (ayblov)aybni isbotlashi SHART
🆚
🧍SHAXSo'zini oqlashi shart EMAS
💡 Oddiy tilda: aybni isbotlash kerak bo'lgan tomon — davlat. Inson o'zini oqlashga majbur emas.
31-modda. Shaxsiy hayot va uy-joy daxlsizligi KONSTITUTSIYA
Har kim shaxsiy hayoti daxlsizligi, shaxsiy va oilaviy sirga ega bo'lish huquqiga ega.
Yozishmalar, telefon suhbatlari va elektron xabarlar sir saqlanadi. Bu huquq faqat qonunga muvofiq va sud qaroriga asosan cheklanishi mumkin.
Har kim uy-joy daxlsizligi huquqiga ega.
Uy-joyga kirish qoidasi
Hech kim uy-joyga unda yashovchilarning xohishiga qarshi kirishi mumkin emas.
Uy-joyga kirish, olib qo'yish va ko'zdan kechirish faqat qonunda nazarda tutilgan hollarda va tartibda mumkin.
Uy-joyda tintuv faqat qonunga muvofiq va sud qaroriga asosan o'tkaziladi.
💡 Oddiy tilda: tergovchi «o'z xohishi bilan» uyga kira olmaydi — qonuniy asos va sud qarori kerak (istisno: JPK 158-1-moddadagi kechiktirib bo'lmaydigan holat).
47-modda. Uy-joyli bo'lish huquqi KONSTITUTSIYA
Har kim uy-joyli bo'lish huquqiga ega.
Hech kim sud qarorisiz va qonunga zid tarzda uy-joyidan mahrum etilishi mumkin emas.
Mulkdorga uy-joy qiymati va ko'rgan zararlari oldindan hamda teng qiymatda qoplanadi.
💡 Oddiy tilda: uyni tortib olish uchun ikkita shart bor: sud qarori va oldindan teng qiymatda to'lov.
@huququstoz · Jinoyat protsessi va Konstitutsiya qo'llanmasi3
I–II QISM · HIMoya KAFOLATLARI VA PRINSIPLAR
@huququstoz
➕ Konstitutsiyaning himoya kafolatlari
🛡️26-moddaSha'n va qadr-qimmat daxlsiz. Qiynoq va g'ayriinsoniy muomala taqiqlanadi.
🔓27-moddaErkinlik va daxlsizlik. Hibsga olish — faqat sud qaroriga ko'ra. Sud qarorisiz 48 soatdan ortiq ushlab turilmaydi.
👔29-moddaMalakali yuridik yordam. Advokat — ushlangan paytdan boshlab. Qonunni buzib olingan dalillar yaroqsiz.
48
soat — sud qarorisiz ushlab turish limiti (27-modda)
⚖️
sud qarori — hibsga olishning asosi (27-modda)
1-modda. Jinoyat ishlarini yuritish tartibi JPK
Respublika hududida jinoyat ishlarini yuritish tartibini faqat JPK belgilaydi. Bu tartib barcha sudlar, prokuratura, tergov va surishtiruv organlari, advokatura va fuqarolar uchun yagona hamda majburiy.
11-modda. Qonuniylik JPK
Sudya, prokuror, tergovchi, surishtiruvchi, himoyachi va ishda qatnashuvchi barcha shaxslar Konstitutsiya, JPK va boshqa qonun hujjatlariga aniq rioya etishi shart. Qonundan har qanday chekinish (sababi qanday bo'lmasin) qonuniylikni buzish hisoblanadi.
17-modda. Shaxsning sha'ni va qadr-qimmatini hurmat qilish JPK
Hech kim qiynoqqa solinishi, zo'ravonlikka yoki inson qadrini kamsituvchi muomalaga duchor etilishi mumkin emas.
Shaxsiy hayotga oid ma'lumotlar tarqalishiga olib keladigan, sog'liqni xavf ostiga qo'yadigan, asossiz azob yetkazadigan harakat va qarorlar taqiqlanadi.
20-modda. Jinoyat ishlari yuritiladigan til JPK
Ish o'zbek, qoraqalpoq tilida yoki joydagi ko'pchilik aholi tilida yuritiladi.
Tilni bilmaydigan ishtirokchi ona tilida ariza, ko'rsatuv berish, shikoyat qilish va sudda so'zlash huquqiga ega, shuningdek tarjimon xizmatidan foydalanadi.
23-modda. Aybsizlik prezumpsiyasi JPK
Konstitutsiyaning 28-moddasidagi qoidaning protsessual ifodasi: aybdorlik qonuniy kuchga kirgan hukm bilan aniqlanmaguncha shaxs aybsiz; barcha shubhalar shaxs foydasiga; aybsizligini isbotlash shart emas; faqat o'z aybini tan olishning o'zi yetarli dalil emas.
24-modda. Himoyalanish huquqi bilan ta'minlash JPK
Gumon qilinuvchi, ayblanuvchi va sudlanuvchi himoyalanish huquqiga ega. Surishtiruvchi, tergovchi, prokuror va sud ularga huquqlarini tushuntirib berishi va himoyalanish uchun haqiqiy imkoniyat yaratishi shart.
@huququstoz · Jinoyat protsessi va Konstitutsiya qo'llanmasi4
II QISM · ORGANLAR VA ISHTIROKCHILAR
@huququstoz
Jinoyat protsessini yurituvchi organlar
⚖️Sud28-moddaodil sudlov
🎖️Prokuror34-moddanazorat, ayblov
🕵️Tergovchi35-moddadastlabki tergov
🔎Surishtiruvchi38-moddasurishtiruv
Sud majlisi kotibi — 32-modda: majlisni tayyorlaydi, ishtirokchilarni xabardor qiladi, bayonnoma yuritadi.
Protsess ishtirokchilari
🧍45-modda · AyblanuvchiJalb qilish to'g'risida qaror chiqarilgan shaxs. Sudda — sudlanuvchi, hukmdan keyin — mahkum yoki oqlangan.
🤔47-modda · Gumon qilinuvchiMa'lumotlar bor, lekin ayblanuvchi qilib jalb etishga yetarli emas. Qarorni surishtiruvchi, tergovchi yoki prokuror chiqaradi.
👔49-modda · HimoyachiAdvokat — guvohnoma va order taqdim etgandan keyin ishga qo'yiladi.
💔54-modda · JabrlanuvchiMa'naviy, jismoniy yoki mulkiy zarar ko'rgan shaxs. Voyaga yetmagan bo'lsa — qonuniy vakili qatnashadi.
👁️65-modda · GuvohHolatni bilishi mumkin bo'lgan har qanday shaxs guvoh bo'lishi mumkin.
🔬67-modda · EkspertMaxsus bilimga ega shaxs, xulosa beradi. Tartib: JPK 172–187-moddalar.
🧠 ISHTIROKCHI «YO'L XARITASI» — atamalar qanday o'zgaradi?
🤔Gumon qilinuvchi47-modda
→
🧍Ayblanuvchi45-modda
→
⚖️Sudlanuvchisud bosqichi
→
📜Mahkum / Oqlanganhukmdan keyin
@huququstoz · Jinoyat protsessi va Konstitutsiya qo'llanmasi5
III QISM · DALILLAR VA TAQIQLAR
@huququstoz
85-modda. Isbot qilish JPK
Isbot qilish — ishni qonuniy, asosli va adolatli hal qilish uchun ahamiyatli holatlar haqida haqiqatni aniqlash maqsadida dalillarni to'plash, tekshirish va baholash.
🔍 Isbot qilish — 3 qadam
📥TO'PLASH87-modda
→
✔️TEKSHIRISHdalillarni solishtirish
→
⚖️BAHOLASHsud/surishtiruv bahosi
87-modda. Dalillar to'plash JPK
Dalillar tergov va sud harakatlari orqali to'planadi: so'roq qilish, yuzlashtirish, tanib olish uchun ko'rsatish, olib qo'yish, tintuv, ko'zdan kechirish, ekspertiza tayinlash, hujjat va elektron ma'lumotlarni qabul qilish, tezkor-qidiruv tadbirlari va boshqalar.
⭐ Muhim:himoyachi ham dalil to'plash va taqdim etishga haqli — bu dalillar ish materiallariga qo'shiladi va majburiy baholanadi.
88-modda. Isbotlashda taqiqlangan harakatlar ⛔ TAQIQLANADI
1hayot va sog'liq uchun xavfli yoki sha'n va qadr-qimmatni kamsituvchi harakatlar;
2zo'rlik, po'pisa, aldash yoki boshqa qonunga xilof yo'llar bilan ko'rsatuv olish;
3tungi vaqtda (22:00–06:00) tergov harakatlari. Istisno: jinoyatning oldini olish, iz yo'qolishi, qochish xavfi, eksperimentda holatni qayta tiklash;
4shaxsni g'ayriqonuniy harakatga undash va shu sabab sodir etilgan jinoyat uchun ayblash;
5ayblanuvchi/gumon qilinuvchi sifatida jalb etishga asos bo'lgan shaxsni guvoh sifatida so'roq qilish;
6huquqlari tushuntirilguncha ko'rsatuv olish;
7ushlangan shaxsning yaqin qarindoshlarini asossiz chaqirish va so'roq qilish.
🌙 Tungi vaqt taqiqi — kun va tunda tergov
⛔ 22:00 — 06:00 · TERGOV HARAKATLARI TAQIQLANADI
06:00KUNDUZI — ruxsat ✅22:00
@huququstoz · Jinoyat protsessi va Konstitutsiya qo'llanmasi6
III QISM · SO'ROQ VA TINTUV
@huququstoz
So'roq qilish — tartib sxemasi (JPK 96–108-moddalar)
🧭 So'roq qanday o'tadi?
✉️Chaqiruv96–97
→
🪪Shaxsni aniqlash98
→
🗣️Til99
→
📢Huquqlarni tushuntirish100
→
📖Erkin hikoya101
→
❓Savollar102–105
→
📝Bayonnoma106–108
⛔ 102-modda:ishora qiluvchi savollar berish taqiqlanadi. ⏱ 107-modda: so'roq davomiyligi tartibga solinadi.
157-modda. Olib qo'yish JPK
Narsa/hujjat aynan kimda va qayerda ekani ma'lum bo'lsa va qidirishga hojat bo'lmasa — surishtiruvchi, tergovchi va sud olib qo'yishga haqli.
158-modda. Tintuv JPK
Biror joyda yoki shaxsda ish uchun ahamiyatli narsa bor deb o'ylashga yetarli ma'lumot bo'lsa, tintuv o'tkaziladi. Qidirilayotgan shaxs yoki murdani topish uchun ham mumkin.
⏱ Tintuvga ruxsat olish — vaqt chizig'i (158-1, 158-2-moddalar)
📄Qaror + prokurorgailtimosnoma
→
👨⚖️Tergov sudyasiko'rib chiqadi
→
🚨Kechiktirib bo'lmaydigan holatsud ruxsatisiz
→
⏰24 soat — xabar48 soat — tekshiruv
Qonunga xilof tintuv — olingan dalillar nomaqbul hisoblanadi.
161-modda. Olib qo'yish va tintuv o'tkazish tartibi JPK
Tintuvdan oldin qaror yoki ajrim bilan tanishtiriladi, imzo qo'ydiriladi.
Binodagi shaxslarning chiqib ketishi va o'zaro gaplashishi taqiqlanishi mumkin.
Avval ixtiyoriy berish taklif qilinadi; rad etilsa — majburan olinadi; topilmasa — tintuv o'tkaziladi.
Natija bayonnoma bilan rasmiylashtiriladi.
🔗 Konstitutsiya bilan bog'liqlik: 31-modda uy-joyda tintuvni faqat sud qaroriga asosan ruxsat etadi. JPK 158-moddadagi tartib shu talabni amalga oshiradi.
@huququstoz · Jinoyat protsessi va Konstitutsiya qo'llanmasi7
III–IV QISM · USHLASH VA INSTANSIYALAR
@huququstoz
220–221-moddalar. Ushlab turish JPK
Maqsadi (220-modda): gumon qilinuvchining jinoiy faoliyatiga barham berish, qochishi yoki dalillarni yo'qotishining oldini olish uchun qisqa muddatga ozodlikdan mahrum qilish.
🚨 221-modda: shaxs qachon ushlanadi?
🎯Jinoyat ustidayoki sodir etganidan keyin darhol qo'lga tushsa
👉To'g'ridan-to'g'ri ko'rsatishguvohlar yoki jabrlanuvchi ko'rsatsa
👣Yaqqol izlaro'zida, kiyimida, yonida yoki uyida
🏃Qochish xavfiqochmoqchi bo'lsa, manzili yo'q yoki shaxsi aniqlanmagan bo'lsa
48
soat — sud qarorisiz ushlab turish limiti (Konstitutsiya 27-modda)
📢
ushlash chog'ida huquqlar tushuntiriladi
497-1-modda. Apellyatsiya JPKhukm kuchga kirmaganda
Birinchi instansiya sudining qonuniy kuchga kirmagan hukmlari ustidan apellyatsiya tartibida shikoyat berish yoki protest bildirish mumkin. Sud muhokamasi ajrimlari ustidan ham hukm bilan bir vaqtda shikoyat beriladi.
Kim shikoyat qiladi? (497-2-modda)
📝 Shikoyat: mahkum, himoyachi, qonuniy vakil, jabrlanuvchi va vakili; oqlangan shaxs — oqlash qismi ustidan;
🖋️ Protest: prokuror va uning o'rinbosari;
💰 Fuqaroviy da'vogar va javobgar — hukmning fuqaroviy da'voga oid qismi ustidan.
498-modda. Kassatsiya JPK
Birinchi instansiya hukm va ajrimlari, agar apellyatsiya tartibida ko'rilmagan bo'lsa, kassatsiya tartibida qayta ko'rilishi mumkin (apellyatsiya hukmi ustidan shikoyat — 497-36-modda).
🪜 Instansiyalar narvoni — qaysi bosqichda qaysi shikoyat?
⚖️1-instansiyahukm chiqadi
→
📤APELLYATSIYAhukm KUCHGA KIRMAGAN — 497-1
→
📥KASSATSIYAapellyatsiyada ko'rilmagan hukm — 498
@huququstoz · Jinoyat protsessi va Konstitutsiya qo'llanmasi8
IV–V QISM · VOYAGA YETMAGANLAR + TEZKOR JADVAL
@huququstoz
548-modda. Voyaga yetmaganlar ishida isbotlanishi shart bo'lgan holatlar JPK
Umumiy holatlardan (JPK 82–84-moddalar) tashqari, quyidagilar albatta isbotlanadi:
🎂Aniq yoshiyil, oy, kun
❤️Salomatligishaxsiga xos xususiyatlar
🏡Turmush-tarbiyayashash sharoitlari
👥Dalolatchilarkatta yoshlilar bor-yo'qligi
554-modda. Pedagog va psixologning ishtiroki JPK
Voyaga yetmagan gumon qilinuvchi yoki ayblanuvchini so'roq qilishda pedagog va (yoki) psixolog ishtirok etishi mumkin — tergovchi/prokuror ixtiyoriga ko'ra yoki himoyachi, qonuniy vakil iltimosiga binoan.
🧑🏫 Pedagog/psixolog huquqlari
❓Savol berishruxsat bilan
+
📖Bayonnoma bilan tanishishso'roqdan keyin
+
✍️Yozma fikr bildirishbayonnomaga kiritiladi
Huquqlar so'roqdan oldin tushuntiriladi va bayonnomada qayd etiladi. Ishtirokni ta'minlash — organning zimmasida.
🧠 Tezkor eslab qolish jadvali
Mavzu
Konstitutsiya
JPK
Aybsizlik prezumpsiyasi
28
23
Himoyalanish huquqi
29
24, 49
Qiynoq va g'ayriinsoniy muomala taqiqi
26
17, 88
Uy-joy daxlsizligi
31
158, 161
Uy-joydan mahrum etilmaslik
47
—
Ushlab turish muddati (48 soat)
27
220, 221
Qonuniylik
15
11
Tungi vaqtda tergov taqiqi
—
88
Apellyatsiya / kassatsiya
29
497-1, 498
Voyaga yetmaganlar
—
548, 554
@huququstoz · Jinoyat protsessi va Konstitutsiya qo'llanmasi9
VI QISM · AMALIY VAZIYATLAR
@huququstoz
📝 Amaliy vaziyatlar
1Tergovchi kechqurun soat 23:00 da so'roqqa chaqirdi. JPK 88-modda: tungi vaqtda (22:00–06:00) tergov harakatlari taqiqlanadi. Istisnolar ayrim holatlar bilan cheklangan (jinoyat oldini olish, iz yo'qolishi, qochish xavfi). Oddiy so'roq uchun bu asos emas.
2Politsiya xodimi qarorsiz uyga kirmoqchi. Konstitutsiya 31-modda va JPK 161-modda: kirish va tintuv uchun qaror yoki ajrim bo'lishi, shaxs unga imzo qo'yishi kerak. Tintuv uchun, odatda, sud ruxsati talab etiladi.
3Gumon qilinuvchi «hech narsa demayman» dedi. Konstitutsiya 28-modda va JPK 23-modda: u sukut saqlash huquqiga ega va aybsizligini isbotlashga majbur emas.
4Faqat «men aybdorman» degan gap bor, boshqa dalil yo'q. Konstitutsiya 28-modda va JPK 23-modda: o'z aybini tan olish yagona dalil bo'lsa, shaxs aybdor deb topilmaydi.
516 yoshli o'smirni so'roq qilishmoqda. JPK 554-modda: pedagog yoki psixolog ishtirok etishi mumkin. JPK 548-modda: uning yoshi, turmush sharoiti va dalolatchi bor-yo'qligi isbotlanishi shart.
6Sud hukm chiqardi, lekin mahkum rozi emas.
Hukm kuchga kirmaguncha JPK 497-1 va 497-2-moddalariga binoan mahkum yoki himoyachisi apellyatsiya shikoyati berishi, prokuror esa protest bildirishi mumkin.
⚠️ Eslatma. Bu qo'llanma yuridik maslahat o'rnini bosmaydi. Kodeksga o'zgartirishlar tez-tez kiritiladi — dolzarb tahrirni rasmiy manbada (lex.uz) tekshiring. Aniq huquqiy vaziyatda advokatga murojaat qiling.
@huququstoz · Jinoyat protsessi va Konstitutsiya qo'llanmasi10